सोमबार, २ पौष, २०७५ (Mon, 17 December, 2018)
विचार
Dec 16, 2015
जलवायु परिवर्तन र मरूभूमिकरण
बुधबार, पौष १, २०७२
रामबाबु राय यादव
पर्यावरण क्रान्ति :
विश्वव्यापी तापक्रम बृद्धिका कारणले पृथ्वीको वातावरणमा अस्वाभाविक परिवर्तन भई जलवायु लगायत मानव जीवन, सामाजिक–आर्थिक विकास, जैविक विविधता, पर्यटकीय विकास आदि क्षेत्रमा नकारात्मक असर पुगेको छ । अतिवृष्टि, अनावृष्टि, बाढी, पहिरो, सुक्खा जस्ता प्राकृतिक विपदको जोखिम बढेको छ । जलवायु परिवर्तन र यसको प्रभावका कारण २१औं शताब्दीमा मानव सभ्यता र राष्ट्रहरूको अस्तित्वमाथि नै चुनौती थपिएको छ । पृथ्वी हाम्रो साझा घर हो । यो साझा घरलाई हाम्रा सन्ततिका लागि सुरक्षित बनाउनु हाम्रो परम कर्तव्य हो । अन्यथा हामीले हाम्रा सन्ततिलाई जीवन र मृत्यु सँगसँगै दिनेछौं । र, उनीहरूले हामीलाई जन्मदाताको रूपमा होइन, यमराजको रूपमा सम्बोधन गर्नेछन् । बिग्रदो वातावरणको असर तराई–मधेश तथा हिमाल–पहाड जताततै देखिन थालेको छ । चुरे क्षेत्रमा मानव अतिक्रमणले तराई मधेशको जलाशय, खेतीपाती र किसानी जीवनलाई प्रत्यक्ष मारमा पारेको छ । चुरिया क्षेत्रलाई मानव अतिक्रमणबाट जोगाई जंगल र जैविक विविधतालाई पुनस्र्था्पित गरिनुपर्छ । पर्यावरणीय संकटको पीडा हामी सबैले भोग्न थालेका छौं । समयमै सचेत हुन सकेनौं भने यसको परिणाम भयावह हुनेछ । सरकार र सरकारी निकायहरू अझ पनि पर्यावरण संकट प्रति गम्भीर हुन सकेको छैन । आफ्नो महल बनाउन र सुखशयलका लागि राष्ट्रलाई बर्बाद पार्ने काम भइरहेको छ ।

समग्र मानव जाति, विश्व सम्पदा र जैविक विविधताको संरक्षण, दिगो आर्थिक–सामाजिक–सांस्कृतिक विकास, पर्यटकीय एवं यसबाट पर्ने नकारात्मक प्रभावहरूबाट सगरमाथा लगायत हिमशृंखलाको संरक्षणका साथै तराई पर्यावरण एवं चुरे क्षेत्रको संरक्षण गर्नु आजको आवश्यकता हो । संवैधानिक वातावरणीय अधिकार मानव हितभन्दा माथि उठी बृहत्तर जीव केन्द्रित भए मात्र वास्तविक रूपमा वातावरणको संरक्षण हुन सक्छ ।

आजको विश्वका लागि आवश्यक न्यून कार्बन जीवन शैली पर्यावरणीय क्रान्ति र त्यसपछि पनि त्यसै प्रकारको आपूर्ति परिवर्तन आवश्यक भएको छ । पर्यावरणीय क्रान्तिका लागि नयाँ सोच आवश्यक छ । प्रभावशाली ‘हरित’ प्रविधि पनि आवश्यक छ । पर्यावरणीय आन्दोलनका लागि आधारभूत लक्ष्यसँगै त्यसलाई निर्दे्शित गर्ने हामी चित्र निर्धारण गरिनु आवश्यक छ । अहिंसात्मक र मितव्ययी विधिद्वारा पर्यावरणीय क्रान्ति गरी पर्यावरणमा आधारभूत परिवर्तन गरिनु आवश्यक छ ।

तराई–मधेश पर्यावरण :

तराई–मधेशको उत्तरी भागमा रहेको भावर क्षेत्रमा ठूल–ठूला ढुंगा र बलौटे जमीन छ । उपोठण प्रदेशीय (क्गद(तचयउष्अब िशयलभ) मनसुनी हावापानी पाइने यस क्षेत्रमा मनसुनी वायुले नै वर्षा गराउँछ । वार्षिक सरदर १५३० मिलिमिटर वर्षा यस प्रदेशमा भन्दा पश्चिमी तराईमा मनसुनी वर्षा कम हुन्छ । यस क्षेत्रमा जेठको अन्त्यतिर सुरू भएर असोज महिनासम्म रहने मनसुनी प्रभावले कुल वार्षिक वर्षाको ८० प्रतिशत भन्दा बढी पानी पर्दछ भन्ने बाँकी वर्षा अन्य समयमा हुन्छ । जेठ–असारतिर वा गर्मीयाममा यहाँको औसत तापक्रम ४० डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि चढ्ने गर्दछ । यहाँ सापेक्षित आर्द्रता पनि बढी हुन्छ । यहाँ उच्च तापक्रम अधिक सापेक्षित आद्र्रता र चरम वर्षा हुने कारणले सदाबहार वनजंगल पाइन्छन् । विभिन्न प्रकारका वन्यजन्तु र वनस्पति (ायिचब या ाबगलब) एवं ५०० भन्दा बढी प्रजातिका चराचुरूङ्गी तराई प्रदेशको हावापानीमा पाइन्छ । अर्थात् यस क्षेत्रलाई जैविक विविधताको दृष्टिकोणले ज्यादै धनी मानिन्छ ।

बृद्धिले गर्दा तराई पर्यावरणमा पनि नकारात्मक असर पर्ने गर्दछ । तराईको जलवायु परिवर्तन भएकोले यस क्षेत्रको मानव स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन, वनस्पति, जीवजन्तु एवं जिविकोपार्जन चपेटमा परेको छ । यस क्षेत्रको प्राकृतिक स्रोतको अनियन्त्रित संकलन र निकासीले चुरेको विनाश भएर तराईको समथर भूभाग मरूभूमि बन्ने खतरा बढ्दैछ । साथै यस क्षेत्रको भू–वातावरण र जिविकोपार्जनमा ठूलो असर परेको छ । तराईमा तापक्रम वृद्धि र वनजंगलको तीव्र फडानीले यसको पर्यावरणीय असन्तुलन र मनसुनमा बिग्रदो वातावरण फेरबदल भएको छ ।

नेपाली हिमाली र जनजंगलको विश्व पर्यावरणलाई सन्तुलित तुल्याएको थियो । वन जंगलको विनाश र जलवायु परिवर्तनले गर्दा हिमालय पग्लिन थालेको छ । हिमतालह विस्फोट भइरहेको छ । तराई मरूभूमिकरणको चपेटामा परेको छ । हिमाली क्षेत्र तेस्रो ध्रुव हो र दक्षिण एसियाको पानीको मुहान नै हो भन्ने हामी मनन् गर्नु पर्दछ । नेपालको तापक्रम वृद्धि विश्वव्यापी औसत वृद्धि भन्दा धेरै बढी छ । यसले दीर्घकालमा सम्पूर्ण क्षेत्रकै जलवायु प्रणालीलाई प्रतिकूल प्रभाव पार्ने देखिन्छ । हिमतालको निर्माण फुट्ने क्रम जलवायु परिवर्तनको सम्भवतः सबभन्दा टड्कारो प्रभाव हो भन्न सकिन्छ । अप्रत्याशित वर्षाको साथ साथै बेमौसमी वर्षा, बाढी र खडेरीको अवस्था समेत आउने गरेको छ । जलवायुमा देखिएको यस्तो विषम् परिवर्तनले नेपाल लगायत यस क्षेत्रमै खाद्य असुरक्षा बढाउनुको साथै मानिसको जनजीवनलाई नराम्ररी प्रभावित पारेको छ । पृथ्वीको तापमानको वृद्धिलाई नियन्त्रण गर्न हामी अहिले नै क्रियाशील भएनौं भने हिमाली क्षेत्रका वनस्पति र वन्यजन्तु लोप हुने खतराका साथै यहाँको जैविक विविधता गम्भीर रूपमा प्रभावित हुने र परिवेश प्रणाली पनि अपूरणीय रूपमा क्षतिग्रस्त हुने देखिन्छ ।

जलवायु राजनीति :

वातावरणीय राजनीति विश्लेषणको आधारमा जलवायु परिवर्तन वातावरणीय राजनीतिको मूल समस्या हो भन्ने बुझिन्छ । यसरी जलवायु परिवर्तनको प्राविधिक र अर्थ राजनीतिक परिवेशलाई हेर्दा धनि र शक्तिशाली राष्ट्रहरूले गरीब र कमजोर राष्ट्रहरूका जलवायु परिवर्तन सहायताको नामबाट नयाँ जलवायु उपनिवेश बनाउने खतरा बढेको छ । जलवायु परिवर्तनको विश्वव्यापी सौदाबाजीलाई हेर्दा उपनिवेशको नयाँ स्वरूप जलवायु उपनिवेशवादको जन्म भई कतिपय गरीब र कमजोर राष्ट्रहरूको सार्वभौमिक सत्तामा समेत खलल पुग्न गर्ने सम्भावना बढेको छ । सबैले साना, गरीब र कमजोर राष्ट्रहरू संगठित भएर धनी र शक्तिशाली देशहरूको राजनीतिक असर र प्रभावबाट गरीब जनतालाई जलवायु न्याय र सामाजिक न्याय दिनका लागि र स्वतन्त्र सार्वभौमिक अस्तित्व रक्षाका लागि जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय दोषी धनी देशहरूलाई मूल्य तिर्न बाध्य बनाउनुपर्छ । जललायु परिवर्तन उपनिवेशबाट बच्नका लागि गरीब राष्ट्रहरूको एकता र संगठित हुनुपर्दछ । जलवायु उपनिवेशवादको खतराबाट बच्नु पर्छ ।

जलवायु परिवर्तनको अर्थ राजनीतिक विशेषगरी धनी राष्ट्र र औद्योगिक राष्ट्रहरूले हरितगृह ग्यास उत्सर्ग नघटाई आ–आफ्ना देशको राजनीतिक अर्थ व्यवस्था टिकाई राख्न चाहन्छन् भने गरीब राष्ट्रहरू जलवायु परिवर्तनका जोखिम न्यूनीकरण र अनुकूलताका लागि धनी तथा औद्योगिक राष्ट्रले ठोस पहल गर्नुपर्दछ । गरीब तथा जोखिममा परेका राष्ट्रहरूले बिना सर्त सहायता पाउनु पर्नेमा जोड दिएका छन् ।


फ्रान्सको राजधानी पेरिसमा यस वर्षको जलवायु सम्बन्धी विश्व सम्मेलनले कार्बन उत्सर्जन टैक्सलाई महत्व दिएको छ । यसरी नेपाल जलवायु परिवर्तनका प्रभावबाट छिट्टै र गम्भीर रूपमा प्रभावित हुने देशमा परे पनि आर्थिक र भौतिक विकासको स्तरका कारण हामी जलवायु परिवर्तनका कारण बनिसकेका छैनौं ।

(लेखक : सोसल रिपब्लिकन पार्टीका केन्द्रीय अध्यक्ष हुन् ।)
 


प्रतिक्रिया पठाउनुस्
नाम
ईमेल
ठेगाना
प्रतिक्रिया
क्याप्चा   [Reload Image]
 
 

प्रतिक्रियाहरु



अरु समाचारहरु


कम्पनी रजिष्टार कार्यालय दर्ता नम्बर : ८४०५६/०६७/०६८
 
 
Old Baneshwor, Kathmandu, Nepal
+ 9 7 7 - 9 8 5 1 0 4 6 8 8 6
newvisionpoint@gmail.com


        E-mail: akhabartimes@gmail.com

अनलाईन सञ्चारमाध्यम दर्ता प्रमाण-पत्र नं. ३७३/०७३-०७४
न्यू भिजन प्वाइन्ट प्रा.लि.द्वारा सञ्चालित
info@akhabarnepal.com, news@akhabarnepal.com

सुबास मुखिया सुनुवार (SUBAS Kumar Sunuwar)
अध्यक्ष/सम्पादक (President/Editor)
Hemanta Gautam (Managing Director)

Desk Editor Team
Laxmi Kishori Parajuli, Ashok Siwakoti,
Yogendra Chaulagain, Mahesh Kumar Sunuwar, 
Subash Chamling Rai, 
Balkrishna Karmacharya, 
Milan Gurung,
Subash Thapa, Karna Bahadur Ghale,
Sangita Tamang, Rohini Chhetri,
Pawan Kumar Tamang, Mira Tamang Yonjan