बिहीवार, ४ असोज, २०७५ (Thu, 20 September, 2018)
विचार
Sep 12, 2016
दसैंको लडाइँ
सोमबार, भाद्र २७, २०७३
–सचित राई
दसैं बहस
पुरानो भइसके पनि अझै सेलाइसकेको छैन । जब दसैं–तिहार नजिकिन्छ तब बहसले निरन्तरता पाउने गरेको छ । दसैंको पक्ष र विपक्षमा हुने यस्ता बहसले मलाई ‘चिमोट्ने’ गरेको छ । लाग्छ– यो बहसलाई सकारात्मक रूपमा लिएर हामी अगाडि बढ्न सक्नुपर्छ । यसलाई नकारात्मक रूपमा ग्रहण ग¥यौं भने हामी धार्मिक तथा साम्प्रदायिक द्वन्द्वमा जाकिन सक्छौं । ‘अतिले त खति गर्छ’ भन्ने पुरानै कथन हो । दसैैं बहसलाई सकारात्मक रूपमा लिएर अगाडि बढ्ने हो भने पक्कै सामाजिक तथा सांस्कृतिक सद्भावले निरन्तरता पाउनेछ । यो बहस किन निम्तियो भन्नेमा जरासम्मै पुगेर त्यसबाट पाठ सिक्न जरुरी छ । यही सन्दर्भमा म तपाईंलाई आफ्नै अनुभूतितर्फ डो¥याउँछु ।

–सचित राईबाल्यकालमा दसैं व्यग्र प्रतीक्षाको चाड हुने गथ्र्यो । दसैं कहिले आउला र नयाँ लुगा फेर्न, विभिन्न प्रकारका मीठा–मीठा परिकार खान पाइएला, टीका थापेसँगै दुई÷चार रुपैयाँ जोहो गरिएला भन्ने आस बढ्थ्यो । यस्ता रहरलाग्दा थुप्रै किस्सा छन् । आमाको पुच्छरे भएर मावल (पाँचथरको रवि—खेसाङखोप्पा) जान पाउँदा त हर्षको सीमा रहने कुरै भएन । अर्कोतर्फ दसैंमा पैसा बटुलेर दिने सर्तमा फुटबललगायतका विभिन्न खेल खेल्नुको आनन्द लेखेर साध्य छैन । यस्तो रमाइलो बाल्यावस्था पार गर्दै–गर्दा भने भाषा, धर्म तथा संस्कृतिप्रतिको अध्ययनपछि दसैं प्रतीक्षाको सूचीमा पर्न छाड्यो । मैले दसैंलाई प्राथमिकता दिइनँ । मेरा आमाआपा (आमाबुवा) दसैं आएपछि ‘दसा आयो है !’ भन्नुहुन्थ्यो । खासगरी, आपाले दसैंबाट आफू सताइएको पिरलो सुनाउनुहुन्थ्यो । यी यावत् पक्षको ठम्याइपछि मन आन्दोलित हुन थाल्यो । मैले दसैं मान्न छाडिदिएँ । विसं २०५२÷५३ देखि दसैंका नाममा टीका लगाउन छाडें । मेरो चाला देखेर सुरुआती दिनमा आपाले केही असहज मान्नुभएको महसुस गरें । मलाई पनि असहज त महसुस भएकै थियो । यद्यपि, उहाँले टीका लाउनै पर्ने दबाबचाहिँ दिनुभएन । त्यो उहाँको महानता हुनुपर्छ ।

परिवारमा साहिला दाजु रामकुमार पनि दसैंमा टीका थाप्नु हुन्थेन । उहाँ खाँटी कम्युनिस्ट बनिटोपल्नुभएको होला । दसैंमा प्रायः ६ दाजु–भाइ र दुई चेलीमध्ये हामी दुईको निधारमा टीका र शिरमा पातीको फूल सिउरिन्थेन । हाम्रो गाउँ (इलाम बाँझो– जुन क्षेत्रलाई मिक्लुङ भनिन्थ्यो)मा दसैंमा दहीमा चामल मुछेको सेतो टीकासँगै आशीर्वाद थमौनी जमराको साटो तीतेपातीको फूल सिउरिदिने चलन छ । यसो भनौं कि घटस्थापनामा जमरा राख्ने चलन छैन । न बलि चढाइन्छ । अधिकांश घरमा एकदम शाकाहारी तरिका अपनाइन्छ । त्यस्तै, अक्षता टीकाको साटो चन्दन लगाउने चलन पनि बढेको छ । त्यसैले हामीकहाँ अलि फरक छ दसैं परम्परा ।

दसैंमा टीका नथाप्नु मेरा लागि बहुल भाषा, धर्म तथा संस्कृति भएको मुलुकमा राज्यले लिएको ‘एकल नीति’प्रतिको आक्रोश थियो । मैले दसैं नमान्नुलाई हिन्दू धर्म तथा संस्कार–संस्कृतिप्रतिको प्रहारका रूपमा लिएको छैन किनकि म धर्मान्ध होइन । धर्मान्धले हो अरूको देखी नसहने । तर, राज्यसत्ताले वर्षौंदेखि हिन्दू धर्म, भाषामा खस–पर्वते तथा हिन्दू संस्कार–संस्कृतिलाई संरक्षण मात्र होइन, यी भाषा, धर्म तथा संस्कृति सीमान्तकृत समुदायमा लादेकाप्रति एकप्रकार विद्रोह थियो त्यो । राज्यले आदिवासी जनजातिका भाषा, धर्म तथा संस्कृतिमाथि दमनको नीति लिएको त सबैमा जगजाहेरै छ । यहाँ सानो तथ्य पेस गरौं– राजा राजेन्द्र शाहको पालामा लिम्बुवानबाट कुरुवा (प्रतिनिधि) काठमाडौं झिकाउने चलन बस्यो । पहिलोपटक दस लिम्बुवान र सत्र थुमको प्रतिनिधित्व गरी याङरुप थुमका बागनसिंह (बागवीर) हेम्ब्या कुरुवा छानिएर काठमाडौं आए । राजाको आदेशमा उनले दुईडोरे जनै लगाए । गोबध नगर्ने, राजधर्म मान्ने र सारा लिम्बुवानका लिम्बू जातिले जनै अनिवार्य लगाउनुपर्ने राजाको आदेश स्वीकार गरे । १६ ढाकर जनै बोकाएर उनी याङ्रुप थुम गए । याङ्रुप थुमका केही लिम्बूले त दुईडोरे जनै लगाए पनि । त्यस निर्णयको विरोधमा अन्य थुमका लिम्बूहरू उत्रिए । आपत्कालीन चुम्लुङ (सभा) बस्यो । लिम्बूहरूले जनै लगाउने कुराको विरोध भयो । आफ्नो जातिको रीति गुमाएको अभियोगमा बागनसिंहलाई कुरुवा पदबाट हटाई नयाँ कुरुवाका रूपमा याङनाम हिवाखोला थुमबाट अटलसिंह जबेगूलाई केन्द्रमा पठाइयो । उनले काठमाडौं पुगेर राजासमक्ष लिम्बुवानको जनताले आफ्नै किरात धर्म तथा नीति मान्ने, जनै नलगाउने, गोबध नगर्ने तर मरेको गाईको मासु एक पैसा मेन्जेन (जरिवाना) तिरेर खान पाउनुपर्ने माग गरे । राजाले उक्त माग पूरा गरे । अनि लिम्बूहरूको रीति थामिएको कुरा डा. देवी दुलालले लेखेको ‘पाँचथरको इतिहास’ नामक कृतिमा उल्लेख छ ।

त्यस बेला लिम्बूहरूको रीति थामिएको उल्लेख भए पनि राज्य पक्षबाट धार्मिक, भाषिक तथा सांस्कृतिक अतिक्रमण भने नरोएिकै रहेछ । विसं २०४६ मा प्रजातन्त्र पुनर्बहाली भएपछि पनि आदिवासी जनजातिले अधिकार पाउन सकेनन् । २००७ सालको परिवर्तनको कुरै छाडौं । राज्यसत्तामा पहुँच नभएकै कारण पछाडि पारिएका आदिवासी जनजातिलगायत उत्पीडित विभिन्न समुदाय तथा अल्पसंख्यकलाई २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनले अधिकार प्राप्तिको बाटोसम्म खोलिदियो । वर्षौं दबाएर राखिएका जाति तथा समुदायलाई न्याय भने मिलेन । देश विभिन्न जातजाति तथा धर्मावलम्बीको साझा भए पनि एकलौटी ‘हिन्दूराष्ट्रकै’ रूपमा रह्यो । व्यवहार पनि त्यसरी नै गरियो ।

त्यस्तो परिस्थितिबाट गुज्रँदै गर्दा दसैंमा टीका नथापेर मैले राज्यप्रति आक्रोश पोखेको रहेछु । त्यो मेरो विद्रोह रहेछ– अहिले मूल्यांकन गर्छु । त्यस बेला दसैं नमान्ने लहडै चलेको थियो । ‘दसैं हाम्रो होइन, यो त लादिएको हो’ भन्ने कुरा सुन्न पाइन्थ्यो । यस सन्दर्भमा इतिहास थोरै कोट्याऔं– राणाशासकले दसैं मान्नुपर्ने उर्दी लगाउँदा विसं १९४२ मा रामलिहाङ र रिदमाले धनकुटामा बहिष्कार गरेपछि सहादत हुनुप¥यो । दसैं लाद्ने क्रममा राज्यले दुई जनाको हत्या गरेपछि उक्त क्षेत्रका बासिन्दा आन्दोलित भएका कथनहरू भेटिन्छन् । मानवशास्त्री डम्बर चेम्जोङका शब्दमा दसैंमा बलि दिएको पशुको रगतको पञ्जाछाप घरको भित्तामा हानिराख्नुपर्ने हुकुम थियो लिम्बू सुब्बाहरूलाई । रगतको पञ्जाछाप भए÷नभएको निरीक्षण गर्न गोश्वारा, गौंडाअड्डाबाट डोर खटिएर आउँथे तत्कालीन लिम्बुवानमा । दसैं नमानेको, पशुबलि नदिएको भेटिए सजायको भागीदार हुन्थे लिम्बू सुब्बाहरू ।

यी केही तथ्यबाटै पनि दसैं हिन्दूइतर धर्मावलम्बीको परम्परागत चाड होइन भन्ने स्पष्ट हुन्छ । अर्कातर्फ किरातहरू मुन्दुममा आधारित धर्म, संस्कार अपनाउँछन् भने प्रकृति तथा पितृको पूजासहित महत्वका साथ उँधौली र उँभौली चाड मनाउँछन् । अन्य जातजातिका पनि आआफ्नै परम्परागत धर्म तथा संस्कार–संस्कृति छ । यहाँ उल्लेख गर्नुपर्ने विषय के हो भने मुन्दुममा न कहीं दुर्गा भवानीको कथा छ न त राम र रावणकै । समाशास्त्रीय तथा मानवशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि दसैं हिन्दू धर्म तथा दर्शनमा आधारित भएको स्पष्ट हुन्छ । दसैं आदिवासी जनजातिकै चाड हो भन्ने तर्क पनि यदाकदा नसुनिएको भने होइन । यसलाई तर्कका लागि तर्ककै रूपमा मात्र लिँदा सान्दर्भिक होला । यसका साथै दसैंको आर्थिक तथा राजनीतिक पक्ष पनि उत्तिकै विश्लेषणीय पाटो भएर आएको छ । दसैंले उमंग र हर्ष मात्र होइन, विस्मात् पनि थप्ने गरेको छ । यस्ता विसंगतिका पक्ष थुप्रै छन् । ‘हुने खानेलाई दसैं, नहुनेलाई दसा’ भन्ने त उखान नै बनिसकेको छ । दुःखजिलो गरेर खानेका लागि वर्षमा दसैं ‘एकछाक’जस्तै हो । ‘आयो दसैं रमाई–रमाई गयो दसैं ऋण बोकाई’ भन्ने सुनिनुले आर्थिक तथा सामाजिक पक्षलाई इंगित गर्छ । यसले वर्गीय विभेदको अवस्थाको संकेत गर्छ । यस्ता विसंगतिका पक्षलाई धेरै नकोट्याऔं ।

उँभौली र उँधौलीका दिन सार्वजनिक बिदा भन्ने थाहा पाउँदा म यति दंग परेको थिएँ कि न भनेर साध्य न त लेखेरै । मैले साकेन्वा सिलीका लागि खुट्टा चाल्न जानेको पल सायदै बिर्सन्छु । किनकि, पूर्व (मेची अञ्चल)मा त भर्खरजस्तो लाग्छ ढोल, झ्याम्टाको ढेङ्कु–ढेङ्कु तालमा नाच्न सिकेको । इलामको शान्तिडाँडाका लीला राईले खुट्टा चाल्न सिकाए । भाषा जाने पनि उँधौली र उँभौलीजस्ता मौलिक चाडको महत्व थाहा थिएन मलाई । राज्यले स्कुलमा पढाएर होस् या सामाजिक थिति बसालिदिएका कारण म यस्तो अवस्थामा पुगें भन्न कञ्जुस्याइँ गर्दिनँ । या हाम्रा पुर्खाले बिर्सिएका हुन् संस्कार–संस्कृति ? मलाई मेरो भाषा, धर्म तथा संस्कृतिबारे सिकाएको भए अहिले आएर खोजी गरिरहनुपर्ने थिएन । राणाशासन बेहोरेका बूढापाका पनि ‘दसैं त हाम्रो होइन राणाहरूले मान्नु लगाएको’ भन्थे । बूढापाकाका कुराले पनि आन्दोलित गरायो होला । दसैं बहिष्कारको लहरमा पनि परें हुँला, बहकिएँ होला । त्यो बहकाइ सही नै रहेछ ठान्छु म । मैले त्यही बेला ‘दसैंप्रति घट्दो मोह’ भनेर फिचर प्रकाशन गरेको थिएँ– सम्झन्छु, ठिकै गरेछु ।

कुरा रह्यो गणतान्त्रिक नेपालको । २०६२÷६३ मा भएको जनआन्दोलनको उपलब्धिस्वरूप मुलुक धर्मनिरपेक्ष बन्यो । तर, अझै जनजाति, मधेसीलगायत उत्पीडित जाति, समुदाय, क्षेत्र तथा लिंगका असन्तुष्टिका स्वरहरू निरन्तर नै छन् । खास अर्थमा नयाँ नेपाल बन्न सकेको छैन, नयाँ नेपाल भनियो मात्रै । अब दसैंलाई हेरौं न, यसलाई राज्यले अझै यति धेरै महत्व दिएको छ कि ‘धर्मलाई अफिम’ मान्ने विचार तथा सिद्धान्तबाट प्रेरित नेताहरू नै यसमा लागिपरेका छन् । उनीहरू रूपान्तरण हुन सकेका छैनन् । दसैं परम्परालाई विगतका शासकहरूले जस्तै गरी नयाँ नेपालका सत्ताधारीले पनि निरन्तरता दिइरहेका छन् । उनीहरू ‘समावेशी’ नामको माला जप्दै बसिरहेछन् । अर्कातर्फ सबै भाषालाई उत्तिकै मान्यता दिने घोषणा भए पनि कार्यान्वयन हुन नसकेको अवस्था छ । यद्यपि, सीमान्तकृत भाषा, धर्म तथा संस्कृतिको विकासका लागि गणतन्त्र स्थापनासँगै बाटोचाहिँ फराकिलो बनेकै हो । यसैबीच संविधानसभाबाट संविधान बनाउने २००७ सालदेखिको सपना २०७२ असोज ३ गते साकार भएको छ । यससँगै संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र संस्थागत हुन पुगेको छ । अब सबैले फुल्ने–फल्ने अवसर पाऊन् ।

धर्मलाई म व्यक्तिको ‘आत्मनिर्णय’को अधिकार मान्छु । धर्म आचरण हो, अनुशासन हो अनि यो जीवन जिउने पद्धति र प्रक्रिया पनि हो । तर, ‘धर्मान्ध समाज’मा धर्मको विकास भन्दै अरूको अस्तित्व स्वीकार नगर्ने प्रवृत्ति छ । धर्मलाई अफिमको संज्ञा त्यत्तिकै दिइएको होइन रहेछ । विश्वको राजनीतिसमेत धर्मबाट प्रभावित हुँदै आएको स्पष्टै छ । धर्मकै आडमा नेपालमा वर्षौंसम्म एकलौटी शासन लादिएको हामीले भोगेकै हो ।

देश धर्मनिरपेक्ष भइसकेपछि पनि दसैंमा मैले टीका लगाएको थिइनँ । २०६४ सालको दसैंमा टीका नलगाउँदा केही थकथकी लाग्यो । आपाआमाको हातको टीका कतिन्जेल नलगाइरहने ? संसारकै महान् र श्रद्धेय व्यक्तित्व आपाआमा रहेछन् । वर्षदिनमा बल्लतल्ल दसैंकै छेक भेट हुन्छ । त्यही पनि नमरी बाँचे कालैले साँचे भेट हुने हो । राज्यले भेटघाटको अवसर नै दसैंलाई बनाइदिएको छ त म के गरूँ ? फेरि मेरो एक मनले भन्यो– यो त सांस्कृतिक लडाइँ हो । तर, विसं २०६६ मा भने मेरो सांस्कृतिक लडाइँले कोल्टे फे¥यो । त्यो सालको दसैंमा टीका (अक्षता टीका होइन चन्दन) लगाएँ । त्यो मेरो बाध्यता बन्यो । बाध्यता यसकारण कि विसं २०६५ मा आमाको निधन भयो । आमाको निधनपछि आपाको विक्षिप्त मनलाई ठेस पार्न चाहिनँ । अर्काेतर्फ केही वर्षको अन्तरालमा भेटिने आपासँग नाइँनास्ती गर्ने कुरा पनि रहेन । खासगरी, दसैंमा दिइने लामो बिदाको विभेद यहाँ जोडिन्छ । त्यस्तै, बिहेपछि दसैंमा घर पुगेको पहिलोपटक थियो । भाउजूहरूको माया पनि बाध्यता बनेर आइदियो । उहाँहरूले म अगाडि नसरी टीका नथाप्ने अडान लिइदिनुभयो । त्यसमा झुक्नुपर्ने भयो । त्यसो त दसैं नमानिरहूँ÷बहिष्कार मात्रै गरिरहूँ भन्ने अडान पनि होइन मेरो । हामीले पश्चिमा संस्कार तथा संस्कृतिलाई सहज रूपमा आत्मसात् गर्न मिल्छ भने आफ्नै देशका चाडपर्व किन नमान्ने ? हामीले मानिआएको पनि हो । तर, पहिलो कुरा त राज्य सबै धर्म तथा संस्कृतिप्रति सहिष्णु बन्नुप¥यो भन्ने आग्रह हो । नेपाली बहुलतालाई स्वीकार गर्नुप¥यो भन्ने मात्तै हो । अब भन्नुस्, मजस्ताले धार्मिक सहिष्णुताको पाठ पढेर आफ्नै मौलिक चाडपर्वलाई नामेट पार्न खोजिएको यथार्थचाहिँ कहिलेसम्म नबुझ्ने ?

पत्रकार राईको खोजअनुसन्धानमूलक कृति ‘माङखिम’बाट




 


प्रतिक्रिया पठाउनुस्
नाम
ईमेल
ठेगाना
प्रतिक्रिया
क्याप्चा   [Reload Image]
 
 

प्रतिक्रियाहरु



अरु समाचारहरु


कम्पनी रजिष्टार कार्यालय दर्ता नम्बर : ८४०५६/०६७/०६८
 
 
Old Baneshwor, Kathmandu, Nepal
+ 9 7 7 - 9 8 5 1 0 4 6 8 8 6
newvisionpoint@gmail.com


        E-mail: akhabartimes@gmail.com

अनलाईन सञ्चारमाध्यम दर्ता प्रमाण-पत्र नं. ३७३/०७३-०७४
न्यू भिजन प्वाइन्ट प्रा.लि.द्वारा सञ्चालित
info@akhabarnepal.com, news@akhabarnepal.com

सुबास मुखिया सुनुवार (SUBAS Kumar Sunuwar)
अध्यक्ष/सम्पादक (President/Editor)
Hemanta Gautam (Managing Director)

Desk Editor Team
Laxmi Kishori Parajuli, Ashok Siwakoti,
Yogendra Chaulagain, Mahesh Kumar Sunuwar, 
Subash Chamling Rai, 
Balkrishna Karmacharya, 
Milan Gurung,
Promise Gurung, Karna Bahadur Ghale,
Sangita Tamang, Rohini Chhetri,
Pawan Kumar Tamang, Mira Tamang Yonjan